Se sợi lanh, vẽ bằng sáp, nhuộm trong chàm: tấm vải của người miền núi

Ra đời ở đâu?

Vùng núi phía Bắc Việt Nam là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số như người Mông, người Dao. Nghề làm vải của người Mông bắt đầu từ việc trồng cây lanh trên nương. Sợi được tước từ thân cây đã thu hoạch, nối bằng tay thành sợi dài, hấp và luộc cho mềm rồi mới dệt. Nghe nói để dệt một tấm vải phải mất nhiều ngày, có khi nhiều tuần.

Trên tấm vải đã dệt, người ta dùng sáp ong nóng chảy vẽ hoa văn, rồi nhúng vào nước chàm và phơi nắng, lặp đi lặp lại nhiều lần. Chỉ chỗ có sáp là không bắt màu, khi tẩy sáp đi, hoa văn trắng hiện lên trên nền chàm. Nghe nói hoa văn mang hình núi, nước, cây cỏ và những biểu tượng cầu mong gắn với đời sống. Thêu và đắp vải màu cũng được truyền lại với hoa văn khác nhau theo vùng và dân tộc. Những tấm vải dệt tay của đồng bào dân tộc thiểu số này còn được gọi chung là “thổ cẩm”.

Cách nhận biết và lựa chọn

Vải lanh dệt tay có cảm giác cứng cáp, hơi ráp. Những chỗ hơi không đều ở mặt dệt và mép vải chính là nét riêng của đồ thủ công. Mỗi tấm nhuộm chàm có độ đậm nhạt khác nhau, đường vẽ sáp cũng loang mỗi chỗ một khác. Bắt đầu từ món nhỏ như khăn choàng, túi nhỏ, lót ly vừa không chiếm chỗ trong hành lý, vừa dễ dùng hằng ngày.

Cách mua và mang về

Ở Hà Nội, các cửa hàng bán vải của đồng bào dân tộc thiểu số tập trung quanh Văn Miếu và Phố cổ. Những cửa hàng kết nối trực tiếp với làng của người làm có thể cho bạn biết ai làm, làm ở đâu, khiến việc chọn đồ thêm thú vị. Vải nhuộm chàm tự nhiên lúc đầu có thể ra màu, nên vài lần giặt đầu hãy giặt tay riêng. Đồ vải nhẹ, gấp lại nhét được vào chỗ trống, nên còn dùng làm vật chèn khi mua cả đồ gốm.