Phủ rồi mài, lặp lại cho đến khi tỏa sáng: sơn mài Việt Nam

Ra đời ở đâu?

Trong tiếng Việt, đồ sơn mài và tranh sơn mài được gọi là “sơn mài”. “Sơn” là lớp sơn, “mài” là mài nhẵn. Đúng như tên gọi, sản phẩm được hoàn thiện qua quá trình lặp đi lặp lại: sơn, để khô, mài rồi lại sơn.

Nguyên liệu là nhựa lấy từ một loài cây cùng họ với cây sơn, vùng sản xuất chính nổi tiếng là tỉnh Phú Thọ ở miền Bắc. Từ hàng trăm năm trước, người Việt đã dùng loại nhựa này để trang trí đình chùa và những đồ vật quý. Đến thập niên 1930, các họa sĩ trẻ theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội đã đưa sơn ta truyền thống vào làm chất liệu hội họa, khai sinh một lối biểu đạt mới là tranh sơn mài. Kỹ thuật gắn vỏ trứng nghiền, khảm vỏ trai, vàng, bạc rồi mài cho hoa văn hiện lên từ bên dưới cũng được hoàn thiện trong dòng chảy ấy.

Ở miền Nam, Tương Bình Hiệp (thuộc Bình Dương cũ, nay là TP. Hồ Chí Minh) cũng là làng sơn mài, nghề của làng được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. Ở miền Bắc, làng Hạ Thái gần Hà Nội được biết đến là làng sơn mài có từ khoảng thế kỷ 17.

Cách nhận biết và lựa chọn

Sơn mài Việt Nam có hai loại: sơn ta truyền thống từ nhựa tự nhiên và sơn công nghiệp khô nhanh, màu sắc rực rỡ. Sơn ta có màu không quá sặc sỡ mà sâu lắng, được cho là càng để lâu càng trong. Vì tốn nhiều công hơn nên giá chênh lệch đáng kể; nếu thích món nào, hãy hỏi cửa hàng “Đây có phải sơn ta không?”. Với đồ gắn vỏ trứng, hãy xem độ mịn của vân rạn và việc gắn có tỉ mỉ đến tận các góc hay không để thấy sự khác biệt về tay nghề.

Cách mua và mang về

Hộp nhỏ, lót ly, khay nhẹ nên rất hợp làm quà. Tuy nhiên góc và cạnh dễ sứt, nên hãy nhờ cửa hàng gói lại và đặt nằm phẳng trong vali. Với đồ dùng để đựng thức ăn, tốt nhất không ngâm nước lâu, không cho vào máy rửa bát hay lò vi sóng. Hỏi cửa hàng cách sử dụng khi mua sẽ an tâm hơn.